शनिबार भारी मात्रामा मनसुन हुनुको कारण न्यूनचापीय केन्द्र हो - Naya Patrika
© 2017 Naya Prakasan Pvt. Ltd.

जन्मपछि प्रायः नवजात शिशुको शरीरमा रौँ देखिने गर्छ । यसलाई हटाउने केमिकलको प्रयोग शिशुको कलिलो छालाका लागि हानिकारक हुन्छ । यस्तो हानिकारक केमिकल प्रयोग गर्नुको साटो घरेलु उपाय प्रयोग गरी…
पूरा पढ्नुहोस् »

शशीधर भण्डारी/नयाँ पत्रिका प्युठान नगरपालिका–३ दैलीसिमलमा खानेपानीको अभाव भएको छ । वर्षा नसकिँदै पानीको संकट परेपछि वडावासी एक गाग्री पानीका लागि रातभर पँधेरोमा बस्न बाध्य छन् । ‘खानेपानी भर्न रातभर…
पूरा पढ्नुहोस् »

तीन दिनभित्र स्वतन्त्रता घोषणा फिर्ता नलिए अप्रिय निर्णय लिइने स्पेन सरकारको चेतावनी स्पेन सरकारले क्याटलोनियाका पृथकतावादी नेताहरूलाई क्याटलन राज्यलाई स्पेनबाट स्वतन्त्र भएको घोषणा फिर्ता लिन तीन दिनको समय दिएको छ…
पूरा पढ्नुहोस् »

रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा सम्पन्न २ नम्बर प्रदेश स्तरीय कराते प्रतियोगितामा सात स्वर्र्ण पदक सहित रौतहट जिल्ला प्रथम भएको छ । नेपाल सितोरियो कराते संघ रौतहटको आयोजनामा चन्द्रनिगाहपुरमा सम्पन्न प्रतियोगितामा २ नम्बर…
पूरा पढ्नुहोस् »

कसैले तपाईंलाई सोध्यो, ‘कस्ती युवती मनपर्छ ?’ तपाईं के भन्नुहुन्छ ? पक्कै पनि सुन्दर या राम्री । सुन्दरताले जो–कसैलाई सजिलै अभिभूत बनाउँछ । जसमा हामी आनन्दित हुन्छौँ । चाहे कुनै…
पूरा पढ्नुहोस् »

सन् २०१८ मा रसियामा फुटबलकै महाकुम्भ मेला भनेर चिनिने विश्वकप हुँदै छ । अहिलेसम्म विश्वकपमा २३ राष्ट्रले आफ्नो स्थान पक्का गरेका छन् । रसिया विश्वकपमा ३२ राष्ट्रले भाग लिनेछन् ।…
पूरा पढ्नुहोस् »

गैरआवासीय नेपालीको दुईदिने सम्मेलन भवन भट्टको अध्यक्षतामा नयाँ नेतृत्व चयन गर्दै सकिएको छ । यसपालि अध्यक्षका लागि अर्को सशक्त दाबी प्रस्तुत गरेकी अस्ट्रेलियाकै धनाढ्य जमुना घले गुरुङ पराजित भएकी छिन्…
पूरा पढ्नुहोस् »

नयाँ पत्रिकाको न्युजरुममा आज उद्योग वाणिज्य महासंघकी अध्यक्ष भवानी राणासँग अन्तरक्रिया हुँदैछ । मुलुकको विकासमा निजी क्षेत्रका योगदान कति भन्ने विषयमा अन्तरक्रिया केन्द्रित हुँदैछ । अन्तरक्रिया फेसबुक लाइभ हेर्न तलको लिंकमा…
पूरा पढ्नुहोस् »

मणिरत्न शाक्य वरिष्ठ मौसमविद्, काठमाडौं   |   साउन २९, २०७४

जल तथा मौसम विभाग पूर्वानुमान महाशाखाले केही दिनअघि देशका अधिकांश स्थानमा भारी वर्षा हुने पूर्वानुमान गरेको थियो । मौसमको पनि एउटा सिस्टम हुन्छ, जुन शुक्रबारदेखि नै आएर बसेको थियो । त्यसकै आधारमा हामीले भारी वर्षा हुन्छ भन्ने कुरा टिभी, रेडियो र हाम्रो वेबसाइटमार्फत जानकारी गराएका थियौँ । र, शनिबार तराई तथा मध्य पहाडी क्षेत्रमा भारी वर्षा भयो । वर्षाकै कारण जिउधनको क्षति पनि भएको छ । यसमा हामीले दिएको सूचनाका आधारमा सम्बन्धित निकाय र जनसमुदाय स्वयंले सतर्कता अपनाउन सक्नुपर्ने थियो । तर, त्यसो भएन, यो आफैँमा दुःखद कुरा हो । गृह मन्त्रालयलगायतका निकायले वर्षापछि उद्धारमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाएका छन्, त्यसमा कुनै दुईमत छैन । तर, पूर्व सतर्कता अपनाउने विषयमा भने हामी कहीँकतै चुकेका पक्कै हौँ ।

यसरी हुन्छ नेपालमा मनसुन
नेपालमा हिन्द महासागरदेखि बंगालको खाडी हुँदै मनसुन छिर्ने गर्छ । जुन नेपालको पूर्वी भेग, मध्य पहाडी हुँदै पश्चिमसम्म पुग्छ । नेपालको पश्चिम भागबाट भारतसम्म पुग्ने गर्छ । शनिबारको मनसुन पनि बंगालबाट भारतको पूर्वी र उत्तरी भूभाग हुँदै नेपालको पूर्वी र उत्तरी भू–भागमा आएको हो । सामान्यतया दक्षिण एसियामा सक्रिय पश्चिमी वायुका कारण नेपालमा वर्षा हुने गर्छ ।

विशेषगरी जुलाई महिनालाई मनसुनको महिनाका रूपमा लिइन्छ । तर, यस वर्ष जुलाईमा राम्रोसँग वर्षा भएन अर्थात् औसतभन्दा कम भयो । यो अहिलेसम्मको रेकर्ड नै हो । तराई क्षेत्रमा धान रोप्नुपर्ने समयमा वर्षा नहुँदा किसानहरूमा निराशा छाएको थियो । नेपालको पश्चिमी क्षेत्रभन्दा पूर्वी तराईमा कम वर्षा भएको रेकर्ड हामीसँग छ । जुलाईमा कम वर्षा भएका पूर्वी क्षेत्रमा अगस्टमा वर्षा भएको छ । वर्षा तराईका सबै जिल्लामा र मध्य पहाडी भेगमा पनि भयो ।

शनिबार मनसुन हुनुको कारण
शनिबार भारी मात्रामा मनसुन हुनुको कारण न्यून चापीय केन्द्र हो । यसलाई अझ प्रस्ट रूपमा भन्नुपर्दा वायुमण्डलीय चाप कम हुँदै गयो भने विभिन्न ठाउँबाट वर्षा हुन्छ । न्यून चाप भएको ठाउँमा चारैतिरबाट हावा, हुरी, बतास आउने र पानी पर्ने हुन्छ । अहिले बंगालको खाडीमा न्यून चाप भएका कारण त्यहाँ बादल लाग्यो, पानी पर्यो र वर्षा भयो । त्यही वर्षा बंगाल हुँदै नेपालसम्म आइपुग्यो । यसको अन्य कुनै विशेष कारण छैन । यो स्वाभाविक प्रक्रिया नै हो ।

जनताले मौसम पूर्वानुमान महाशाखाको सूचनालाई नियमित रूपमा हेर्ने गर्नुपर्छ । नियमित हेर्न सम्भव छैन भने पनि मौसमको बदलिँदो अवस्थालाई हेरेर हामीलाई टेलिफोन गरी वा हाम्रो वेबसाइटमा हेरेर जानकारी लिन सकिन्छ ।

दुई घन्टाअघि नै पाउन सकिन्छ जानकारी
मनसुन र बाढी, पहिरोको पूर्वानुमान हुने हुँदा त्यसबाट सावधानी अपनाउन सकिन्छ । मौसम विभागले गर्ने भनेको पूर्वानुमान मात्र हो । जलवायु विभागले यस्तो किसिमको वर्षा हुन्छ, भोलि बाढी आउँछ भन्ने जानकारी दिन्छ । हामीले एउटा वायुमण्डल र अर्को खोलासम्बन्धी जानकारी दिन्छौँ । अहिले त हामी दुई घन्टाअघि नै बाढीबारे जानकारी पाउन सक्छौँ । हामीसँग भएको ‘माउ कास्टिङ सिस्टम’ले यसको जानकारी दिन्छ । विश्वव्यापी रूपमा नै यस प्रक्रियालाई अपनाउने गरिन्छ । र, नेपालमा पनि यो सिस्टम लागू भएको छ । यो सिस्टम नेपालभर नै उपलब्ध छ । यो भूउपग्रह हेर्न सक्ने सिस्टम हो । यसबाट बादललाई मजासँग देख्न सकिन्छ । वर्षा हुनुअघि बादल मडारिने हुँदा हामी यही सिस्टमद्वारा पूर्वानुमान गर्न सक्छौँ । साथै, यस सिस्टमबाट नेपालभर कहाँबाट वर्षा कहाँ सरिरहेको छ भन्ने दुई घन्टाअघि नै हेर्न सक्छौँ । जस्तै : तराई भागमा आधा बादल छ भने आधा नेपालसँग सीमा जोडिएको भारतीय भूभागमा हुन सक्छ । यसको जानकारी हामीले सोही सिस्टमबाट थाहा पाउने हो । त्यसका आधारमा हामीले यसको सबै जानकारी हाम्रो वेबसाइटमा दिने गर्छौं । यसकै आधारमा सूचना दिन, सचेतना जगाउन सकियो भने जनधनको क्षति कम हुन्छ ।

त्यस्तै, बाढी आउनुपूर्व बेलुन उडाउने र गणितीय विधि विश्वमा प्रचलित छन् । जुन अहिलेसम्म नेपालमा लागू भएका छैनन् । ‘माउ कास्टिङ सिस्टम’बाट दुई घन्टाअघि मनसुन हुने र बाढी आउने कुरा थाहा हुन्छ भने गणितीय विधिद्वारा दुई घन्टापछि कहाँ, के हुन्छ भन्ने थाहा पाउन सक्छौँ । त्यसैले यो विधि निकै उपयोगी छ । भविष्यमा नेपालमा पनि यसको प्रयोग हुनेछ । हामीले त्यसका लागि पहल गरिरहेका छौँ । तर, विश्वभर प्रचलनमा रहेको र प्रभावकारी विधि भने माउ कास्टिङ सिस्टम नै हो ।

मनसुनको पनि बाटो हुन्छ
हामी हिँड्नेजस्तै मनसुनको पनि आफ्नै बाटो हुन्छ । र, यो त्यही बाटो हुँदै प्रवाह हुने गर्छ । नेपालको सन्दर्भमा यसको बाटो भनेको तराई क्षेत्र हो । यो बाटोको कुनै विशिष्ट नाम नभएकाले यसलाई वर्षाको ट्र्याक नै भन्दा गलत नहोला जुन सधैँ फिक्स्ड नै हुने गर्छ । वायुमण्डलीय चाप कम हुने कारणले बंगालको खाडीबाट आउने मनसुन पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै जान्छ । जुन दक्षिण भारत हुँदै, पूर्वी भारत र बंगलादेश हुँदै नेपालसम्म आउँछ र उत्तर पश्चिमतिर दिल्ली र पाकिस्तान पुग्छ । यही नै मनसुनको बाटो हो । नेपालको भिन्न भौगोलिक कारणले मौसमको पूर्वानुमान गर्न र त्यसपछिको उद्धारका लागि हामीले केही कठिनाइ भोग्दै आएका छौँ । तराईमा समथर नै समथर भूभाग र हिमालमा हिमाल नै हिमाल भएकाले समस्या देखिएको हो ।

नेपालमा हिन्द महासागरदेखि बंगालको खाडी हुँदै मनसुन छिर्ने गर्छ । जुन नेपालको पूर्वी भेग, मध्य पहाडी हुँदै पश्चिम र नेपालको पश्चिम भागबाट भारतसम्म पुग्ने गर्छ ।

यदि भारी वर्षा भइहाले…
भूकम्प, वर्षा, बाढी, पहिरोजस्ता विषय नितान्त प्राकृतिक विषय भएकाले हामी यसको रोकथाम गर्न सक्दैनौँ । तर, समयमै सचेतना अपनाएर त्यसबाट बच्न भने पक्कै सक्छौँ । आकस्मिक वर्षा र त्यसबाट आउने बाढी, पहिरोको सन्दर्भमा हामी केही सावधानी अपनाउन सक्छौँ । यसमा सम्बन्धित निकायको आ–आफ्नो रोल हुन्छ । र, सम्बन्धित निकायका जिम्मेवार व्यक्ति आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न चुक्नुहुन्न । हाम्रो महाशाखाले वर्षा, बाढी तथा अन्य प्रकोपको विषयमा समयमै जानकारी दिने हुँदा सकेसम्म त्यसलाई नै आधार मानेर सावधानी अपनाउन सकिन्छ । तर, त्यसको पहुँचबाट टाढा रहेको अवस्थामा यदि बाढी, पहिरो आइहाले गाउँघरमा साइरन बजाउने, आफू सुरक्षित हुने र अरूलाई पनि अलर्ट गर्ने, मोबाइलमा म्यासेज पठाएर सचेत बनाउने, सम्बन्धित निकायले तत्काल उद्धारका लागि पहल गर्ने, सुरक्षित स्थान पहिल्याएर त्यहाँ जाने गर्नुपर्छ ।

सम्बन्धित निकायले अपनाउनुपर्ने सतर्कता
टिभी, रेडियो र अनलाइनमा मनसुनबारे पूर्वसूचना दिँदैमा त्यो सूचना सबै जनतासामु पुग्छ भन्ने छैन । त्यसका लागि सञ्चार सिस्टम प्रभावकारी हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि हामी रेडक्रसलाई लिन सक्छौँ । उनीहरू सूचना प्रवाह गर्ने सवालमा निकै अघि छन् । कुनै गाउँको सूचना क्षेत्र, जिल्ला र जिल्ला हुँदै केन्द्रसम्म एकैछिनमा आइपुग्छ । मौसम विभागले दिएको सूचनाका आधारमा सम्बन्धित पक्षले आ–आफ्नो जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ । यसका लागि साइरन बजाउने, मोबाइलमा म्यासेज पठाउने काम मौसम विभागले गरिरहेको छ । त्यसबाहेक सुरक्षा र सचेतना अपनाउने काम सम्बन्धित मन्त्रालय र विभागले गर्न सक्छन् । त्यस्तै, कतै बाढी, पहिरोले क्षति पुर्याइहाले पनि तत्काल उद्धार गर्न सक्ने संयन्त्र तयार गर्नुपर्छ । त्यसो भएमा जनधनको क्षति कम हुने सम्भावना हुन्छ । अर्कोतर्फ ‘जब पर्यो राति तब बुढी ताती’ भन्दा पनि बाढी, पहिरोलगायतका प्राकृतिक प्रकोपको विषयमा पहिल्यैदेखि जनमानसमा सचेतना जगाउने, त्यस्तो अवस्था आइहाले अपनाउनुपर्ने सतर्कताबारे शिक्षा दिने, सुरक्षित स्थानबारे जानकारी दिने र बढी प्रभाव पार्न सक्ने क्षेत्रमा घरदैलो अभियान नै चलाउने काम गर्न सक्नुपर्छ । यसतर्फ सबैले ध्यान पुर्याउनैपर्छ ।

शनिबार भारी मात्रामा मनसुन हुनुको कारण न्यूनचापीय केन्द्र हो । यसलाई अझ प्रस्ट रूपमा भन्नुपर्दा वायुमण्डलीय चाप कम हुँदै गयो भने विभिन्न ठाउँबाट वर्षा हुन्छ । न्यून चाप भएको ठाउँमा चारैतिरबाट हावा, हुरी, बतास आउने र पानी पर्ने हुन्छ ।

जनसमुदाय कसरी सचेत बन्ने ?
मुख्यतः जनताले मौसम पूर्वानुमान महाशाखाको सूचनालाई नियमित रूपमा हेर्ने गर्नुपर्छ । नियमित हेर्न सम्भव छैन भने पनि मौसमको बदलिँदो अवस्थालाई हेरेर हामीलाई टेलिफोन गरी वा हाम्रो वेबसाइटमा हेरेर जानकारी लिन सकिन्छ । हामीलाई मनसुनबारे दुई घन्टाअघि विस्तृत जानकारी हुने हुँदा यो समयभित्र सचेतना अपनाउन सकियो भने पनि क्षति कम हुन्छ । त्यसका लागि सबैभन्दा पहिला आफैँ नै सक्रिय हुनुपर्छ । यदि बाढी आयो भने बस्ने सुरक्षित स्थान पहिल्यै निर्धारण गर्न सकिन्छ । अर्को कुरा, योभन्दा पहिला बाढी आउँदा कुन–कुन ठाउँमा आयो, पहिरो गयो र कुन–कुन स्थान जोखिमपूर्ण छन् भन्ने कुरा जानकारी लिएर सावधानी अपनाउन सकिन्छ । त्यस्तै, सम्बन्धित निकायले बस्न नहुने, जोखिमपूर्ण भनिएका स्थानमा सकेसम्म बस्नुहुँदैन । यसमा केही बाधा–व्यवधान पनि होलान् । उनीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सरकारले पहल र सहयोग गर्नुपर्छ ।

अब कति दिनमा हुन्छ मनसुन ?
अब तत्काल मनसुन हुने सम्भावना छैन । एकपटक भारी वर्षा भयो भने त्यसको करिब तीन दिनसम्म त्यस्तै वर्षा हुने सम्भावना कम हुन्छ । तीन दिनपछि भने त्यो अवस्था दोहोरिन सक्छ । मैले माथि पनि भनिसकेँ– मनसुनको पनि आफ्नै सिस्टम हुने भएकाले यो सिस्टम आउनलाई केही समय लाग्छ । हावामा जलवायु बढी भयो भने पानी भने पर्न सक्छ ।

मौसम विज्ञान विभाग पूर्वानुमान महाशाखामा २५ वर्ष सेवा गरेका शाक्य अहिले त्रिभुवन विश्वविद्यालय र काठमाडौं विश्वविद्यालयमा अध्यापनरत छन् ।