अरूका जुत्ता टल्काउने केन्द्रीय नेता

दश महिनायता सत्तासाझेदारी गरिरहेका प्रमुख दुई दल कांग्रेस–माओवादी केन्द्र बहुमतीय सरकार गठनको तयारीमा छन् । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले सहमतीय सरकार गठनका लागि बिहीबार सात दिनको समय दिए पनि उनीहरू बहुमतीय प्रक्रियाबाटै…
पूरा पढ्नुहोस् »

अर्थशास्त्रीहरूले लेखेको र त्रिभुवन विश्वविद्यालय अर्थशास्त्र केन्द्रीय विभागका प्रमुख प्रा.डा. रामप्रसाद ज्ञवालीले सम्पादन गरेको ‘पोलिटिकल इकोनोमी अफ नेपाल’ पुस्तक सार्वजनिक भएको छ । पूर्वअर्थमन्त्रीहरू सुरेन्द्र पाण्डे र डा. रामशरण महतका…
पूरा पढ्नुहोस् »

औषधिको मूल्यमा मनपरी भएको पाइएपछि स्वास्थ्यमन्त्री गगन थापाले सहुलियत दरमा सीधै कम्पनीबाट आयात गर्ने अभियान थालेका छन् । फार्मेसीबाट किनेका औषधि अत्यधिक महँगो भएको भन्दै उनले त्यसलाई रोक्न उत्पादक कम्पनीबाटै…
पूरा पढ्नुहोस् »

नेपाल आयल निगमले नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेडको टेकुमा रहेको ५१ रोपनी जग्गा खरिद गर्ने निर्णय गरेको छ । कर्मचारीलाई बिदाइ गर्न हतार गरिरहेको नेसनलट्रेडिङलाई बैनाबापत निगमले २५ करोड रुपैयाँ दिन  लागेको…
पूरा पढ्नुहोस् »

बकिङघम दरबार, डाउनिङ स्ट्रिट, विदेशी दूतावास र वेस्टमिनिस्टरको सुरक्षाका लागि सेना खटिने बेलायतमा आतंकवाद जोखिमको तहलाई सबैभन्दा उच्च विन्दुमा पुर्याइएको छ । अतिवादीले सोमबार राति म्यानचेस्टरमा बीभत्स हमला गरेसँगै सरकारले…
पूरा पढ्नुहोस् »

पहिलोपटक युरोपा लिग जितेसँगै म्यानचेस्टर युनाइटेड सीधै युरोपियन च्याम्पियन्स लिगको समूह चरणमा छनोट  इंग्लिस क्लब म्यानचेस्टर युनाइटेड पहिलोपटक युरोपा लिग फुटबल प्रतियोगिताको च्याम्पियन बनेको छ । म्यानचेस्टरले शुक्रबार एज्याक्समाथि २–०…
पूरा पढ्नुहोस् »

संविधान कार्यान्वयनको ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट हामी अगाडि बढ्दै छौँ । त्यस क्रममा हामीले ७ माघसम्म तीनवटै तहको निर्वाचन सम्पन्न गर्नुपर्छ । यसै क्रममा स्थानीय तहको पहिलो चरणको निर्वाचन (प्रदेश नं. ३,…
पूरा पढ्नुहोस् »

नेपाली पपसंगीतमा चर्चा कमाएका थोरै कलाकारमध्ये नवीन के भट्टराई पनि एक हुन् । १४ वटा एल्बममा स्वर भरेका भट्टराईका सबैजसो गीतले बजार पाए, श्रोताको साथ पाए । साँझपख एकान्तमा, तिमी…
पूरा पढ्नुहोस् »

नेपालको संसद् प्रायजसो आवश्यक काममा कम र अनावश्यक झमेलामा बढी समय बिताउने गर्छ । ०४८ पछिको संसदीय अभ्यासमा संसद्ले गम्भीर राजनीतिक विमर्श, आर्थिक नीतिमाथि सार्थक बहस, सामाजिक रूपान्तरणका कार्यसूचीलाई निष्कर्षमा…
पूरा पढ्नुहोस् »

दललाई दिइएको निर्वाचन चिन्ह लिएर चिर्वाचनमा सहभागी हुन पाउने पाउनुपर्ने माग राख्दै नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल सहितका व्यवस्थापिका संसद बाहिर रहेका ६६ दलले दलहरुले आइतबार निर्वाचन आयोगमा धर्ना दिएका छन्…
पूरा पढ्नुहोस् »

नयाँ पत्रिका   |   बैशाख २९, २०७४

फलानो केन्द्रीय नेता । परिचयलगत्तै ऊबारे सोच्न थालिन्छ, चन्दा माग्दो हो, हाइमस्ती जिन्दगी जिउँदो हो । पैसा र पावरको सुर्ता रहेन, ८–१० जना कार्यकर्ता अघिपछि लाउँदो हो । आसेपासेलाई भनसुनमा जागिर पनि खुवाउँदो हो । नेपालको राजनीति डोहोर्याउने नेताको गति यस्तै–यस्तै त छ । तर, आज कथा फरक छ । पात्र हुन्, केन्द्रीयस्तरका एक नेता सेवलराम चमार । नयाँ पत्रिकाका विश्वास खड्काथोकीले यथार्थ कथा उतारेका छन् :

दुई दशक भयो, सेवलराम राजनीतिमा होमिएको । अधिकारका लागि उनको पाइलाले राजनीति रोजेको थियो । २० वर्षको राजनीतिक यात्रामा उनले कयौँ सेमिनारमा मुक्तिकामी भाषण दिए, आन्दोलनको मोर्चाबाट जेलको छिँडीमा पनि पुर्याइए । यही अवधिमा थुप्रै नेतासँग संगत गरे, उठबसमा उनीहरूको नाडी छामे, चरित्र बुझे । राजनीतिक भर्याङ पनि उक्लिने मौका मिल्यो । नेपाल सद्भावना पार्टीको केन्द्रीय सदस्य भए, दलित गैरसरकारी संस्थाको केन्द्रीय उपाध्यक्षको जिम्मेवारी पाए । ठूला दलसम्मिलित संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समितिको संयोजक पनि भए । उनकै भाषा उतार्दा, लामो संघर्ष गरे र संघर्षकै मैदानमा छन् । महोत्तरी सुन्दरपुरका चमार (दलित) समुदायका सेवलराम भन्छन्, ‘बाटोमुनिका फूलहरूको उद्धार गर्न राजनीतिक लडाइँमा होमिएको हुँ ।’

तर, सेवलरामको पेसा राजनीति मात्रै रहेनछ । जब उनको असली इलम थाहा पाएँ, कौतुहल जाग्यो । अनि पुगेँ, बागबजारमा साइनबोर्डविना चलिरहेको एउटा जुत्ता पसलमा । मेरो मनमा साइनबोर्ड खडा भयो, ‘नेताको जुत्ता मर्मत पसल ।’

०००
सडकछेउमा जुत्ता मर्मतका कच्चापदार्थ छन् । विभिन्न ‘भेराइटी’का तुना, सोल, ब्रस, पालिस, सुपरग्लु, कैँची, छाला, धागो, सियो…यस्तै, यस्तै । बिग्रिएका छाताका करङ मुठो पारेर आडैमा राखिएको छ । सेतो कमिज र कालो पाइन्टमा ठाँटिएको सेवलरामको मेरुदण्डले भित्ताको आड लिएको छ अनि भुइँमा ओछ्याइएको बोरामा बसेर टल्काइरहेछन् खैरो जुत्ता । २५ वर्षदेखि ग्राहकका खुइलिएका जुत्तामा रङ भर्दै आएका उनको जीवनको रङ भने खुइलिँदै गएको छ । ५० वर्षका सेवलराम अरूका जुत्ता सिलाएर या टल्काएर आफू र परिवार धानिरहेका छन् ।

‘नेता भएर जुत्ता सिलाउन धक लाग्दो हो नि ?’ मनले होइन, समाजको चरित्र मेरो मुखबाट फुत्कियो । प्रश्न खस्न नपाउँदै जुत्तामा कुदिरहेको सेवलरामको ब्रस रोकियो । सेता दाँत र घुर्मैला गिजा देखाउँदै उनी मधेसी–नेपाली लवजमा बोल्न थाले, ‘हामी सीपको धनी हो । मैले काम मात्र होइन, समाजसेवा पनि गरिरहेछु । पेसालाई आधार बनाएर सानो–ठूलो भन्नुहुँदैन । सबै मानिसलाई समान रूपले हेर्नुपर्छ ।’ उनको ‘हिटलर कट्’ जुँगा चल्न अझै रोकिँदैन, ‘आफ्नो काम गर्नलाई पनि लाज मान्नुपर्छ र ?’

उनको जवाफमा विद्रोह भेटियो । कामको अपमान गर्नेविरुद्धको विद्रोह । श्रमलाई घृणा गर्ने समाजको सडकमा बसेर श्रमप्रति सम्मानको पाठ सिकाइरहेछन्, सेवलराम ।

कुराकानी रोक्नेगरी छिमेकी जुत्तावाला चिच्याए, ‘यो गरेर (पत्रिकामा बोलेर) हामीलाई फाइदा हुन्छ कि बेफाइदा सर ? तपाईंले लेख्नुभयो भने हामीलाई यहाँबाट उठाएर पठाउँछ होला नि ! अनि हामीले के गरेर खाने ?’

मेरो शब्दकोशमा उत्तर थिएन । चुपचाप म देखेर सेवलराम आफैँ बोले, ‘सरकारले यसलाई आधुनिकीकरण गर्नुपर्छ । काठमाडौंमा दुई हजारभन्दा बढीले सडकमा जुत्ता सिलाइरहेका छन् । उनीहरूलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ । यसका लागि मैले पटकपटक पार्टीमा कुरा उठाइरहेको छु ।’

अबचाहिँ सेवलराममा नेताको गन्ध आउन थाल्यो । मलाई नेता र जुत्ता सिलाउने पेसाको ‘क्लाइमेक्स’मा छिर्नु थियो । किनभने एकातिर जुत्ता सिएर परिवारको हातमुख जोडिरहेका, अर्कोतिर उत्पीडित समुदाय उकास्ने सपना बोकेर राजनीति पनि गरिरहेको व्यक्तिसामु थिएँ म । जुत्ताको फोहोर फ्याँकेजस्तो सजिलो छ र समाजको फोहोर फाल्न ?

प्रश्नमा सेवलरामको नेता प्रवृत्ति हावी हुन्छ, ‘हुन त हरेक मान्छेको आफ्नो स्वतन्त्रता हुन्छ । तर, मलाई लाग्छ राजनीतिमा आबद्ध नभइकन उसले केही पनि बुझ्दैन । कहाँ कसरी के भइरहेछ भन्ने कुराको जानकारी कम हुन्छ । अझ म त निकै पछि परेको समुदायको मान्छे । परिवर्तनका लागि हामीले संघर्ष नगरे कसले गर्ने ? हामी नलागे को लाग्ने ? म समाजबाट पछि पारिएका समुदायका आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक अवस्थालाई माथि ल्याउनको लागि लाग्छु ।’ उसो त उनले परिवर्तन परिवारबाटै सुरु गरेका छन् । जुत्ता सिएरै जेठो छोरालाई कमर्समा स्नातकोत्तरसम्म पढाएका रहेछन् भने कान्छो छोरो एसइई सकाएर ब्रिज कोर्स गर्दै छन् ।


हाम्रो सवाल जवाफलाई एक युवतीले चिरिन् । उनी फिता चुँडिएको ब्याग बोकेर सेवलरामसामु छिन् । सेवलराम भने उनीसँग होइन, मसँगै केन्द्रित छन् । युवती कुर्न तयार छैनन् । फटाफट आफ्नो काम सकेर गन्तव्य पुग्न चाहन्छिन् । र त ठाडो वचन गरिन्, ‘छिटो गरिदिनुस् न, ढिला भैरा’छ क्या !’

मसँग बोलेर सेवलरामको जीविका चल्दैन, मलाई थाहा छ । त्यसैले उनका आफ्ना भनेका ग्राहक नै हुन् । हतार–हतार कुरुस र धागो निकाल्छन्, ब्यागमा धागो उन्दै कमाइ सुनिश्चित गर्छन् । अनि मलाई समेट्न तम्सिन्छन् । औँला ब्यागमा दौडाएर दिमाग मतिर लगाउँछन् । अनि ,जीवनकथा सुनाउन थाल्छन् ।

‘गरिब परिवारमा जन्मिएँ । आठ कक्षासम्म पढेँ । अझै धेरै पढ्ने रहर थियो, तर परिस्थितिले दिएन । परिस्थितिले कहिलेकाहीँ हजार रहरहरूलाई जिउँदै जलाइदिँदो रहेछ,’ उनी बोल्दै गए, ‘६ कक्षामा पढ्दा बुबालाई प्यारालाइसिस भयो । परिवार पाल्ने बुबा ओछ्यान परेपछि जिम्मेवारी मेरो काँधमा आइपुग्यो । दुई वर्षसम्म स्कुल जाँदै बुबाको सेवामा लागेँ । तर, पैसाको अभाव भएपछि १५ वर्षको उमेरमा मजदुरी गर्न भारतको पन्जाब हानिएँ । बुबा बचाउन पन्जाबमा पसिना बगाउँदै थिएँ, तर एक वर्षमै उँड्यो उहाँको परान पखेरु । जीवनको अन्तिम क्षणमा बुबाको अनुहार हेर्न पनि पाइनँ ।’

सेवलरामको अनुहारमा बादल पोतिन्छ । सायद, मनमा पानी परिसकेको हुन्छ । तर, छेवैबाट धुवाँ पुत्याउँदै हुँइकिने गाडीले परिस्थिति बदल्छ । धुलो छेक्न नाक–मुख थुनेको हात छोड्दै फेरि गफगाफ सुरु हुन्छ ।

‘केही वर्षको पन्जाब बसाइपछि घरै फर्किएँ । त्यसैवेला एक साथीले काठमाडौंको आशा देखाए । २५ वर्षअघि बागबजारको एउटा गल्लीमा जुत्ता सिलाउने, ग्यास, स्टोभ र छाता बनाउने काम गर्न थालेँ । यो जीविकाको सवाल थियो । तर, काठमाडौं छिरेसँगै ममा राजनीति पनि छिर्यो,’ सेवलराम भन्छन्, ‘नेपाल सद्भावना पार्टीको सदस्यता लिएँ । जुनबेला गजेन्द्रनारायण सिंह पार्टी अध्यक्ष थिए । वर्षौंदेखि उत्पीडन भोगेको मलाई उत्पीडन निमिट्यान्न पार्नु थियो । र, समाजमा सबै मान्छेसरह भएर बाँच्नु थियो । त्यसैले संघर्षमा होमिएको थिएँ ।’

०००
जिन्दगी सधँै सरल रेखामा कहाँ बग्छ र ? ०५९ साल असार मसान्तका दिन सेवलरामको जिन्दगीमा भुइँचालो आएछ । जुत्ता सिलाइरहेका उनलाई एउटा टेलिफोन सम्वादले मर्माहत बनाएछ । ‘जुत्ता मर्मत पेसामै रमाइरहेको थिएँ, काठमाडौंमा । बिहानै आफ्नो सडक क्षेत्रमा पुग्थेँ र साँझ ६ बजेतिर डेरामा फर्किन्थेँ । साँझ राजनीतिक पुस्तक पढ्थेँ । राजनीतिक कार्यक्रम भएको दिन झोलाका सामान एकातिर थन्काएर छाडिदिन्थेँ । तर, असार मसान्तको त्यो दिन जीवनमा ठूलै प्रहार भयो,’ उनी सुनाउँछन्, ‘बाढीले घरखेत बगाएको खबर श्रीमतीले सुनाएपछि थामिन गाह्रो भयो । हतार–हतार घरतिर हानिएँ । घर पुगेपछि आफ्नै आँखाले बिजोग देखेँ । ‘सोचेजस्तो हुन्न जीवन’ भन्ने गीत आफ्नै लागि गाइदिएझैँ लाग्यो । १५–१६ कठ्ठा जमिन र घर बगरमा बदलिएपछि त मेरो बिजोग भयो ।’

तर, त्यहाँ सेवलरामको मात्रै होइन, तीन सय घर र कयौँ बिघा जमिन बगर भएको थियो । उनी सम्झिँदै जान्छन्, ‘त्यो पीडामा सरकारले अलिकति पनि मलम लगाएन । मेरै पहलमा काठमाडौंबाट राहत संकलन गरेर पनि बाड्यौँ । हामीले पहल गरेपछि रेडक्रसले ४७ वटा घर बनाइदिएको थियो ।’

बाढीसँगै सेवलरामको जीवनमा नयाँ मोड आयो । भन्छन्, भाइलाई कतार पठाएँ, अहिले पनि उतै छ । दुःखजिलो गरेर अहिले घरखेत जोडेको छु । खान बस्न पुगेको छ । ५–६ कट्ठा जमिन छ ।’


सेवलरामको जीवनमा धेरै उतारचढाव आए । तर, आफ्नो पेसा त्यागेनन् उनले । उनलाई न त राजनीतिको धित मरेको छ न त पेसाकै । फुर्तीसाथ भन्छन्, ‘राजनीति र जुत्ता सिलाउने पेसा कहिल्यै छाड्दिनँ । यी दुवै समाजका लागि आन्दोलन हुन् । म संघर्षमै छु ।’

कहिलेकाहीँ उनको राजनीतिक संघर्षले पेसागत संघर्षलाई ‘ओभरल्याप’ गर्दो रहेछ । उदाहरण हो, ०६२-६३ सालको जनआन्दोलन । जतिवेला डेढ महिना उनी बस्ने सडक खाली बन्यो । १० दिन त उनी जेल नै परे । स्मरण गर्छन्, ‘हामी आन्दोलन गर्दै माइतीघरबाट वीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रतर्फ जाँदै थियौँ । त्यतिवेला थुप्रै नेतासहित मलाई पनि प्रहरीले पक्राउ गर्यो । पुर्जी त ५० दिनको थियो, पछि १० दिनमै छाडिदियो ।’

सेवलरामको धाराप्रवाह नरोकिँदै एक युवा बुट लिएर आइपुग्छन्, चेन राख्न । पोलिस पनि टल्काइदिन भन्छन् । मैले सेवलरामलाई धेरै अल्मल्याउन चाहिनँ । सबै हतारमा देखिने काठमाडौंमा ती युवक पनि हतारमा देखिन्छन् । सेवलराम पनि कामको हतारमै छन् । अझै बाँकी रहेका केही थान प्रश्न थाती राख्दै व्यस्त सडकका व्यस्त मान्छेहरूसँगै म पनि व्यस्तजस्तै गरी त्यहाँबाट पाइला चालेँ । तर, एउटा प्रश्न बोकेर, ‘सेवलरामले सोचेजस्तै यो देशले किन श्रमलाई सम्मान गर्दैन ?’