रेल यातायातको विकास र आर्थिक समृद्धि - Naya Patrika
© 2017 Naya Prakasan Pvt. Ltd.

-संसद् अवरोध खुलाउन सरकारले एमालेसँग सहमति गर्दा मधेसी दल फेरि भड्किए -शीर्ष बैठकमा प्रचण्ड, देउवा र ओलीबीच भनाभन -यस्तो छ संशोधन फेल गर्ने एमालेको रणनीति -सहमतिको गोलचक्करमा देश संसद् अवरोध…
पूरा पढ्नुहोस् »

एक दशकदेखि सिने क्षेत्रमा संघर्षरत दीपा थापा नृत्यमा राम्रो दख्खल राख्छिन् । ‘कारबाही’ बाट सिने क्षेत्रमा डेब्यु गरेकी उनले ‘द रेन्ज’, ‘लुट कम्पनी’, ‘मेरो देश’लगायतका चलचित्रमा काम गरेकी छिन् ।…
पूरा पढ्नुहोस् »

चलचित्र ‘घामपानी’ हेर्न नयाँ शक्ति पार्टीका संयोजक डा. बाबुराम भट्टराई र नेतृ हिसिला यमी कुमारी हलमा पुगेका छन् । जातीयताले मान्छेको जीवनमा निम्त्याएको कथामा आधारित घामपानी बैशाख १ गते रिलिज…
पूरा पढ्नुहोस् »

दैनिक काम सकेर फुर्सदमा टेलिभिजन हेर्नु राम्रै हो । आवश्यकताअनुसार आफूलाई मन पर्ने कार्यक्रम हेर्दा ‘मुड फ्रेस’ पनि हुनुका साथै विभिन्न जानकारी पनि प्राप्त हुन्छ । तर, कतिपय व्यक्ति भने…
पूरा पढ्नुहोस् »

जिल्लाको चुहानडाँडा गाउँलाई ‘सहकारी गाउँ’ घोषणा गरिएको छ । पूरै गाउँमा सहकारी संस्था खोलिएपछि गाउँलाई सहकारी गाउँका रूपमा घोषणा गरिएको हो । कुनै वेला बचत, ऋणका कारोबार गर्न गाउँमा बैंक,…
पूरा पढ्नुहोस् »

  पेरिस/ फ्रान्समा आइतबार राष्ट्रपतिको पहिलोे चरणको निर्वाचन सम्पन्न भएको छ । निर्वाचनमा ११ जना उम्मेदवारले प्रतिस्पर्धा गरेका छन् । स्थानीय समयअनुसार बिहान पाँच बजे सुरु भएको मतदान साँझ ७…
पूरा पढ्नुहोस् »

संकटा क्लबले विशाल मेमोरियल गोल्डकप फुटबल प्रतियोगिताको फाइनलमा स्थान बनाएको छ । बुधबार भएको सेमिफाइनलमा १० खेलाडीमा सीमित नेपाल पुलिस क्लबमाथि ३–० को रवाफिलो जित निकाल्दै संकटा उपाधिनजिक पुगेको हो…
पूरा पढ्नुहोस् »

‘नाइदर राइट नर लेफ्ट’ फ्रान्समा यसै साता भएको पहिलो चरणको राष्ट्रपति निर्वाचनमा सबैभन्दा बढी मत ल्याएर दोस्रो चरणमा प्रवेश गरेका उम्मेदवार म्याक्रोंले आफू र आफ्नो दलको राजनीतिक दृष्टिकोणबारे भनेको भनाइ…
पूरा पढ्नुहोस् »

राजकीय भ्रमणको दुई दिन (४ र ५ वैशाख)पछि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको भारत बसाइको औचित्य र उद्देश्य सम्पन्न भयो । आएको दिन औपचारिकता निभाएर भोलिपल्ट उनका सबै उच्चस्तरीय भेटवार्ता सम्पन्न भए…
पूरा पढ्नुहोस् »

स्थानीय तहको प्रथम चरणको निर्वाचनका लागि उम्मेदवारी दर्ता गर्ने दिन नजिकिँदै जाँदा राजनीतिक दलले आआफ्ना चुनावी प्रतिबद्धता र घोषणापत्र मतदातासमक्ष सार्वजनिक गर्दै छन् । मंगलबार मात्र कांग्रेसले पनि आफ्नो घोषणापत्र…
पूरा पढ्नुहोस् »

दललाई दिइएको निर्वाचन चिन्ह लिएर चिर्वाचनमा सहभागी हुन पाउने पाउनुपर्ने माग राख्दै नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल सहितका व्यवस्थापिका संसद बाहिर रहेका ६६ दलले दलहरुले आइतबार निर्वाचन आयोगमा धर्ना दिएका छन्…
पूरा पढ्नुहोस् »

नयाँ पत्रिका   |   बैशाख ०८, २०७४
आशिष गजुरेल
यातायात तथा ट्राफिक इन्जिनियर

नेपालमा रेल यातायात सुरु भएको झन्डै एक शताब्दी पुग्न लागेको छ । नेपाल सरकारले स्थापना गरेको नेपाल गभर्मेन्ट रेल्वे कम्पनीले पहिलोपटक सन् १९२७ (९० वर्षअघि)मा रक्सौल–अमलेखगन्ज रेल सञ्चालन गरेको थियो । रेल सन् १९६५ सम्म सञ्चालन भएको थियो । त्यसको लम्बाइ ४७ किलोमिटर थियो । त्यसभन्दा पछि जनकपुर–जयनगर रेल्वे सेवा केही वर्षअघिसम्म पनि सञ्चालनमा थियो । अहिले त्यो मर्मतको चरणमा छ । रेल यातायातका फाइदा र अर्थतन्त्रलाई अघि बढाउन सकिने सम्भावना भए पनि त्यसको विकास हुन सकिरहेको छैन । अहिले सरकारले रेल विभाग नै गठन गरेर रेल यातायातलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ । तर, नेपालमा रेल यातायात विकास गर्न ठूलो चुनौती रहे पनि अवसर पनि पर्याप्त रहेको यातायात तथा ट्राफिक इन्जिनियर तथा परामर्शदाता आशिष गजुरेलको भनाइ छ । गजुरेलले नेपालमा रेल यातायातका विविध पक्ष यसरी बताए :

विकसित देशमा रेल यातायात

रेल यातायात देश विकासको महत्वपूर्ण आधार (पूर्वाधार) बन्दै गएको छ । यसले आर्थिक विकासमा पु¥याउने योगदान ऐतिहासिक उदाहरणबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । बेलायतको औद्योगीकरणमा मुख्यगरी रेलको विकासले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । भारत र चीन अहिले संसारभरकै सबैभन्दा गतिशील अर्थतन्त्र रहेका देश हुन् । यी दुवै देश नेपालका छिमेकीसमेत हुन् । यी दुई देशमा जसरी रेल सञ्जाल (नेटवर्क)को वृद्धि भइरहेको छ, त्यहीअनुरूप त्यहाँको आर्थिक अवस्थामा पनि सुधार हुँदै गएको देखिन्छ । चीन र भारतको आर्थिक गतिविधिलाई गतिशील बनाउन रेल सञ्जालले सहयोग पुर्‍याएको छ नै, देश विकासमा समेत अपूर्व सहयोग गरिरहेको छ । अमेरिकामा रेल प्रणाली २ लाख ५० हजार किलोमिटर रहेको छ । यो संसारकै ठूलोभन्दा ठूलो रेल्वे प्रणाली हो । त्यस्तै, रुसमा ८५ हजार, क्यानडामा ४८ हजार किलोमिटर रेल प्रणाली सञ्चालनमा रहेको छ । छिमेकी भारतमा रेलमार्गको कुल लम्बाइ ६८ हजार किलोमिटर छ । उत्तरी छिमेकी चीनमा १ लाख किमि रेल यातायात रहेको छ । यी उदाहरणले पनि विकसित देशको विकासको कारणमध्ये एउटा रेल सञ्जाल हो भन्न सकिन्छ ।

नेपालमा रेल योजना

नेपालमा रेल विकास गर्नुपर्छ भन्ने धारणा पछिल्लो समय प्रबल बन्दै गएको छ । अहिले पूर्व–पश्चिम विद्युतीय रेल, पूर्व–पश्चिम रेल, काठमाडौं मेट्रो रेल, काठमाडौं–पोखरा रेलका सम्भाव्यता अध्ययन पूरा भइसकेका छन् । त्यस्तै, चीनको केरुङ हुँदै राजधानी काठमाडौँसम्म  निकट भविष्यमा रेलमार्ग निर्माण गर्ने अवधारणाअनुसार आवश्यक अध्ययन गरिने विषय नेपाल र चीनबीचको दुईपक्षीय भेटघाट र भ्रमणमा उठ्ने गरेको छ । केही प्रारम्भिक अध्ययनलाई सुरु गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ । काठमाडौं महानगरपालिकाले मोनोरेलको अध्ययन गर्न निजी क्षेत्रलाई अनुमतिसमेत दिइसकेको छ । त्यस्तै, पूर्व–पश्चिम रेलमार्गअन्तर्गत बर्दिबास–लालबन्दी खण्डमा निर्माण सुरु भएको छ ।

रेल यातायातका फाइदा

रेलमार्गको विकासले आवतजावतका साथै मालसमान सुरक्षित ल्याउन–लैजान पनि सस्तो पर्छ । यसबाहेक छोटो समय र कम लागतमा सम्भव बनाउँछ । रेल सडकभन्दा भरपर्दो तथा सुरक्षित माध्यम मानिन्छ । अन्य यातायातका प्रकार (मोड) तुलनात्मक रूपमा बढी दुर्घटना हुने विश्वव्यापी ट्रेन्डले देखाएको छ । रेल दुर्घटनामा पर्ने सम्भावना न्यून हुन्छ । त्यस्तै, रेल विकासले देशको व्यापार, उद्योग र वाणिज्य विकासमा महत्वपूर्ण सहयोग पु¥याउ“छ । समग्रमा रेल यातायातले देशको औद्योगीकरण प्रक्रियामा मद्दत पुर्‍याउँछ । रोजगारी अवसर सिर्जना गर्छ । रेलको क्षमता अत्यन्तै ठूलो हुन्छ भने सजिलै थप्न पनि सकिन्छ । कतिपय सडक यातायातमार्फत ओसारपसार गर्न नसकिने भारी सामान लामो दूरीसम्म लैजान र ल्याउन पनि रेल यातायात विश्वसनीय मानिन्छ ।

रेलमार्ग विकास गर्नु एकदमै जटिल कार्य हो । नेपालसँग यसबारे पर्याप्त अनुभव छैन । रेलको प्रविधि जटिल हो । त्यसैले कम्तीमा पनि सुरुवाती केही योजनामा रेल यातायातको विकासमा विदेशी तथा स्वदेशी जनशक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले रेल परियोजना विकास कसरी गर्ने भनेर अनुभव पनि दिन्छ । आत्मविश्वास पनि बढाउँछ । त्यस्तै, रेल विकासको छुट्टै परियोजना कार्यालय खोल्न आवश्यक हुन्छ ।

कसरी विकास गर्ने रेलमार्ग ?

रेल यातायातको विकासका लागि नेपालमा रेल विभागले काम गरिरहेको छ । रेलसम्बन्धी सम्पूर्ण काम गर्ने निकायको रूपमा विभाग रहे पनि नेपालसँग पर्याप्त रेल विकासको अनुभव छैन । नेपालमा अहिलेसम्म जम्मा ५३ किलोमिटर रेलमार्ग रहेको छ । आगामी दिनमा यसलाई वृद्धि गर्नु अत्यावश्यक भइसकेको छ । रेलमार्ग निर्माणका लागि चीन, भारत र मलेसियालगायत मुलुकबाट विभिन्न समयमा लगानी चासो आउने गरेको छ । जुन विषय आफैँमा सकारात्मक हो । नेपालको आर्थिक अवस्था कमजोर रहेकाले पनि अनुभवी देशको सहयोग र लगानीमा रेल यातायातको विकास गर्न सकिन्छ । अहिलेको आवश्यकता भनेको छिमेकी देशसँग रेल सञ्जाल स्थापित गर्नु रहेको छ । त्यसका लागि भारत र चीन जोड्ने रेलको सञ्जाल विस्तार गर्ने स्पष्ट योजना बनाएर कार्यान्वयनमा लानुपर्ने देखिन्छ । त्यस्तै, देशभित्रको आवश्यकता पूरा गर्न पनि पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण तथा ठूला सहरमा रेल यातायात विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा मेट्रो रेल

काठमाडौं उपत्यकाजस्तो करिब ५० लाख जनसंख्या भएको सहरमा मेट्रो रेल आवश्यक हुन्छ । यो विश्वव्यापी रूपमै प्रचलित छ । यो किन पनि आवश्यक छ भने अहिले उपत्यकामा सडक व्यवस्थापन ठूलो समस्या बनिरहेको छ । यसकारण सडक व्यवस्थापनका लागि मेट्रो रेलको विकास आवश्यक भइसकेको छ । काठमाडौं उपत्यकामा १० लाख सवारीसाधन छन्, जुन धेरै हो । यति मात्र होइन, हरेक वर्षजसो निजी सवारीसाधन थपिने क्रम पनि बढिरहेको छ । उदाहरणका लागि काठमाडौंमा यो वर्ष निजी सवारीसाधन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७० प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिएको छ । रेलको विकासमा लागिएन भने अझ बढ्दै जाने निश्चित छ । यसकारण पनि उपत्यकामा रेल विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको हो ।

चुस्त सुरक्षा र दुर्घटनामा कमी

नेपाल संसारमा धेरै सडक दुर्घटना हुने देशमध्ये पर्छ । यहाँ रेलमार्गको विकास गर्न सकियो भने सुरक्षा पनि रामो हुन्छ । किनकि, यसलाई सडकको तुलनामा बढी विश्वसनीय मानिन्छ । त्यस्तै, तोकिएको समयमा यात्रा गर्ने परिपाटी विकास हुन्छ ।

अहिले पूर्व–पश्चिम विद्युतीय रेल, पूर्व–पश्चिम रेल, काठमाडौं मेट्रो रेल, काठमाडौं–पोखरा रेलका सम्भाव्यता अध्ययन पूरा भइसकेका छन् । त्यस्तै, चीनको केरुङ हुँदै राजधानी काठमाडौंसम्म  निकट भविष्यमा रेलमार्ग निर्माण गर्ने  अवधारणाअनुसार आवश्यक अध्ययन गरिने विषय नेपाल र चीनबीचको दुईपक्षीय भेटघाट र भ्रमणमा उठ्ने गरेको छ । त्यस्तै, पूर्व–पश्चिम रेलमार्गअन्तर्गत बर्दिबास–लालबन्दी खण्डमा निर्माण सुरु भएको छ ।

सञ्चालन र व्यवस्थापनमा पिपिपी मोडल

अहिलेसम्म रेलमार्ग विकास गर्न जति अध्ययन गरिएको छ, त्यसको निर्माणमा लाग्न जरुरी भइसकेको छ । रेलको विकास सरकार आफैँले गर्नु उत्तम हुन्छ । रेल परियोजना सार्वजनिक–निजी साझेदारी (पिपिपी) मा सफल भएका उदाहरण धेरै छैनन् । त्यसको विकल्पमा सरकारले रेलमार्ग निर्माण गर्ने त्यसपछि सञ्चालन र व्यवस्थापन भने सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि दिल्ली मेट्रोलाई लिन सकिन्छ । यो परियोजना कर्पोरेसन बनाएर विकास गरिएको हो । यसका लागि छुट्टै मेट्रो ऐन कार्यान्वयनमा ल्याइएको थियो । नेपालले पनि यही अवधारणाबाट रेल यातायात विकास गर्न सक्छ ।

विदेशी सहयोग, जनशक्ति र प्रविधि

नेपालले रेल यातायातको विकास गर्ने हो भने विदेशी सहयोग लिन जरुरी हुन्छ । त्यो सहयोग, आर्थिक हुन सक्छ, प्राविधिक हुन सक्छ वा अन्य अनुभव पनि हुन सक्छ । रेलमार्ग विकास गर्नु एकदमै जटिल कार्य हो । नेपालस“ग यसबारे पर्याप्त अनुभव छैन । रेलको प्रविधि जटिल प्रविधि हो । त्यसैले कम्तीमा पनि सुरुवाती केही योजनामा रेल यातायातको विकासमा विदेशी तथा स्वदेशी जनशक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले रेल परियोजना विकास कसरी गर्ने भनेर अनुभव पनि दिन्छ । आत्मविश्वास पनि बढाउँछ । त्यस्तै, रेल विकासको छुट्टै परियोजना कार्यालय खोल्न आवश्यक हुन्छ । त्यसमा दक्ष जनशक्तिले स्वतन्त्र रूपले काम गर्न पाउँछ ।

अर्थतन्त्रको विकास र रेल निर्माणका चुनौती

रेल यातायातको विकास गर्न सकेमा त्यसले समग्र अर्थतन्त्र उकास्ने काम गर्नेछ । रेल यातायातको विकासले मानिसको आवतजावत सहज हुने मात्र नभई सुरक्षित पनि हुनेछ । रेलको विकासले सिर्जना गर्ने रोजगारीले ठूलो महत्व राख्छ । उपभोग र खपत वृद्धि हुनेछ भने अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनेछ । नेपाल चीन र भारतको बीचमा पर्ने हुनाले जति पनि आयात–निर्यात यी दुई देशसँग नै हुन्छ । यी देशसँग राम्रो यातायात सञ्जाल भयो भने हाम्रो निर्यात बढ्छ र व्यापार घाटा घट्छ । नया“ बजारको सम्भावना बढ्नेछ । आयात मूल्य घट्छ र समयमै ठाउँमा सामान पुग्छ ।
अहिलेलाई रेल निर्माण नै नेपालको मुख्य चुनौती हो । नेपालसँग रेल बनाएको पर्याप्त अनुभव छैन भने नेपालको भू–भागमा डा“डाकाँडा बढी भएकाले निर्माण निकै चुनौतीपूर्ण पनि छ । रेल निर्माणको खर्च सडकको भन्दा धेरैगुना बढी लाग्छ । त्यसकारण बजेट जुटाउनु पनि चुनौतीका रूपमा रहेको छ । रेल सञ्चालनका लागि चाहिने विद्युत् पनि अर्को चुनौती हो । यस्ता कमजोरी हटाउन सरकारका तर्फबाट निश्चित पुँजी तथा दातृ निकायबाट सहुलियत ऋण लिन सकिन्छ । जनशक्तिको हकमा भने देशी तथा विदेशी प्रयोग गर्न सकिन्छ ।