रेल यातायातको विकास र आर्थिक समृद्धि - Naya Patrika
© 2017 Naya Prakasan Pvt. Ltd.
अपडेट

संयुक्त राष्ट्रसंघ स्थापनाको ५० वर्ष (सन् १९९५ मा) पुगेको उपलक्ष्यमा नेपाल सरकारले बागमती किनारमा पार्क निर्माण गर्ने निर्णय गरेको २२ वर्ष पूरा  हुँदै छ । यो दुई दशकमा पार्क निर्माण…
पूरा पढ्नुहोस् »

प्रदेश नम्बर ५ मा पर्ने गुल्मीमा दोस्रो चरण निर्वाचनको उत्साह छाएको छ । जिल्लाका सबै मतदान केन्द्रमा उत्साहपूर्वक मतदाताको उपस्थिति छ भने शान्तिपूर्ण रूपमा मतदान भइरहेको छ । जेष्ठ नागरिक,…
पूरा पढ्नुहोस् »

मणिरत्न शाक्यले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान विभागबाट मौसम विज्ञान विषयमा ०३८ सालमा स्नातकोत्तर तहको पढाइ पूरा गरे । यो विभागको दोस्रो ब्याजमा मौसम विज्ञानमा उनै ‘टपर’ भए ।…
पूरा पढ्नुहोस् »

बोल्न सक्ने बच्चालाई टन्सिल भयो भने थाहा पाउन सकिन्छ । तर, बोल्न नसक्ने बच्चाहरूमा टन्सिल भएको थाहा पाउन कठिन हुन्छ । हाम्रो शरीरमा टन्सिलको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यसको…
पूरा पढ्नुहोस् »

झन्डै चार महिनापछि भएको बर्षाले डोल्पाली कृषकहरु उत्साहित भएका छन् । बर्षापछि जिल्लाका सुँ, ल्हाँ, सर्मी त्रिपुराकोट, पहाडा ,लिकु, कालिका, माझफाल, रह, तिप्ला, सहरतार, फोक्सुन्धो लगायत विभिन्न गाँउका कृषकहरु उत्साहित…
पूरा पढ्नुहोस् »

भारतको राजधानी नयाँदिल्ली नजिकैको एउटा गाँउलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नाम राखिएको छ । उत्तरी हरियाणा प्रदेशको मेवात जिल्लाको मारोरा गाउँलाई ‘ट्रम्प गाउँ’ नामाकरण गरिएको हो । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र…
पूरा पढ्नुहोस् »

वेस्ट इन्डिजविरुद्धको पाँच खेलको एकदिवसीय सिरिजमा भारतले अग्रता लिएको छ । ट्रिनिडाडस्थित पोर्ट अफ स्पेनमा भएको दोस्रो खेलमा घरेलु टोली वेस्ट इन्डिजलाई १ सय ५ रनले पराजित गर्दै भारतले सिरिजमा…
पूरा पढ्नुहोस् »

नयाँ सरकार गठन हुँदा उद्योग मन्त्रालय कसैको अपेक्षामा पर्दैनथ्यो । प्रायः दलहरूले यसलाई सरोकारको मन्त्रालयका रूपमा राखेनन् । अहिले के स्थापित भयो भने चाहेको खण्डमा काम गर्न सकिन्छ । साथीहरूबाट…
पूरा पढ्नुहोस् »

राप्रपा नेपाल र राप्रपाबीच एकीकरण भएपछि अध्यक्ष बनेका कमल थापाको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै डा. प्रकाशचन्द्र लोहनीले एकीकृत राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राष्ट्रवादी) गठन गरी अध्यक्ष बने । झन्डै चार दशक लामो…
पूरा पढ्नुहोस् »

भोलि प्रदेश नम्बर १, ५ र ७ मा स्थानीय तहको निर्वाचन हुँदै छ । राजनीतिक सहमतिको खोजी गर्दै पछि सर्दै जाँदा यो निर्वाचन १४ असारमा पुगेको हो । नेपालमा यसरी…
पूरा पढ्नुहोस् »

दललाई दिइएको निर्वाचन चिन्ह लिएर चिर्वाचनमा सहभागी हुन पाउने पाउनुपर्ने माग राख्दै नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल सहितका व्यवस्थापिका संसद बाहिर रहेका ६६ दलले दलहरुले आइतबार निर्वाचन आयोगमा धर्ना दिएका छन्…
पूरा पढ्नुहोस् »

नयाँ पत्रिका   |   बैशाख ०८, २०७४
आशिष गजुरेल
यातायात तथा ट्राफिक इन्जिनियर

नेपालमा रेल यातायात सुरु भएको झन्डै एक शताब्दी पुग्न लागेको छ । नेपाल सरकारले स्थापना गरेको नेपाल गभर्मेन्ट रेल्वे कम्पनीले पहिलोपटक सन् १९२७ (९० वर्षअघि)मा रक्सौल–अमलेखगन्ज रेल सञ्चालन गरेको थियो । रेल सन् १९६५ सम्म सञ्चालन भएको थियो । त्यसको लम्बाइ ४७ किलोमिटर थियो । त्यसभन्दा पछि जनकपुर–जयनगर रेल्वे सेवा केही वर्षअघिसम्म पनि सञ्चालनमा थियो । अहिले त्यो मर्मतको चरणमा छ । रेल यातायातका फाइदा र अर्थतन्त्रलाई अघि बढाउन सकिने सम्भावना भए पनि त्यसको विकास हुन सकिरहेको छैन । अहिले सरकारले रेल विभाग नै गठन गरेर रेल यातायातलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ । तर, नेपालमा रेल यातायात विकास गर्न ठूलो चुनौती रहे पनि अवसर पनि पर्याप्त रहेको यातायात तथा ट्राफिक इन्जिनियर तथा परामर्शदाता आशिष गजुरेलको भनाइ छ । गजुरेलले नेपालमा रेल यातायातका विविध पक्ष यसरी बताए :

विकसित देशमा रेल यातायात

रेल यातायात देश विकासको महत्वपूर्ण आधार (पूर्वाधार) बन्दै गएको छ । यसले आर्थिक विकासमा पु¥याउने योगदान ऐतिहासिक उदाहरणबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । बेलायतको औद्योगीकरणमा मुख्यगरी रेलको विकासले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । भारत र चीन अहिले संसारभरकै सबैभन्दा गतिशील अर्थतन्त्र रहेका देश हुन् । यी दुवै देश नेपालका छिमेकीसमेत हुन् । यी दुई देशमा जसरी रेल सञ्जाल (नेटवर्क)को वृद्धि भइरहेको छ, त्यहीअनुरूप त्यहाँको आर्थिक अवस्थामा पनि सुधार हुँदै गएको देखिन्छ । चीन र भारतको आर्थिक गतिविधिलाई गतिशील बनाउन रेल सञ्जालले सहयोग पुर्‍याएको छ नै, देश विकासमा समेत अपूर्व सहयोग गरिरहेको छ । अमेरिकामा रेल प्रणाली २ लाख ५० हजार किलोमिटर रहेको छ । यो संसारकै ठूलोभन्दा ठूलो रेल्वे प्रणाली हो । त्यस्तै, रुसमा ८५ हजार, क्यानडामा ४८ हजार किलोमिटर रेल प्रणाली सञ्चालनमा रहेको छ । छिमेकी भारतमा रेलमार्गको कुल लम्बाइ ६८ हजार किलोमिटर छ । उत्तरी छिमेकी चीनमा १ लाख किमि रेल यातायात रहेको छ । यी उदाहरणले पनि विकसित देशको विकासको कारणमध्ये एउटा रेल सञ्जाल हो भन्न सकिन्छ ।

नेपालमा रेल योजना

नेपालमा रेल विकास गर्नुपर्छ भन्ने धारणा पछिल्लो समय प्रबल बन्दै गएको छ । अहिले पूर्व–पश्चिम विद्युतीय रेल, पूर्व–पश्चिम रेल, काठमाडौं मेट्रो रेल, काठमाडौं–पोखरा रेलका सम्भाव्यता अध्ययन पूरा भइसकेका छन् । त्यस्तै, चीनको केरुङ हुँदै राजधानी काठमाडौँसम्म  निकट भविष्यमा रेलमार्ग निर्माण गर्ने अवधारणाअनुसार आवश्यक अध्ययन गरिने विषय नेपाल र चीनबीचको दुईपक्षीय भेटघाट र भ्रमणमा उठ्ने गरेको छ । केही प्रारम्भिक अध्ययनलाई सुरु गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ । काठमाडौं महानगरपालिकाले मोनोरेलको अध्ययन गर्न निजी क्षेत्रलाई अनुमतिसमेत दिइसकेको छ । त्यस्तै, पूर्व–पश्चिम रेलमार्गअन्तर्गत बर्दिबास–लालबन्दी खण्डमा निर्माण सुरु भएको छ ।

रेल यातायातका फाइदा

रेलमार्गको विकासले आवतजावतका साथै मालसमान सुरक्षित ल्याउन–लैजान पनि सस्तो पर्छ । यसबाहेक छोटो समय र कम लागतमा सम्भव बनाउँछ । रेल सडकभन्दा भरपर्दो तथा सुरक्षित माध्यम मानिन्छ । अन्य यातायातका प्रकार (मोड) तुलनात्मक रूपमा बढी दुर्घटना हुने विश्वव्यापी ट्रेन्डले देखाएको छ । रेल दुर्घटनामा पर्ने सम्भावना न्यून हुन्छ । त्यस्तै, रेल विकासले देशको व्यापार, उद्योग र वाणिज्य विकासमा महत्वपूर्ण सहयोग पु¥याउ“छ । समग्रमा रेल यातायातले देशको औद्योगीकरण प्रक्रियामा मद्दत पुर्‍याउँछ । रोजगारी अवसर सिर्जना गर्छ । रेलको क्षमता अत्यन्तै ठूलो हुन्छ भने सजिलै थप्न पनि सकिन्छ । कतिपय सडक यातायातमार्फत ओसारपसार गर्न नसकिने भारी सामान लामो दूरीसम्म लैजान र ल्याउन पनि रेल यातायात विश्वसनीय मानिन्छ ।

रेलमार्ग विकास गर्नु एकदमै जटिल कार्य हो । नेपालसँग यसबारे पर्याप्त अनुभव छैन । रेलको प्रविधि जटिल हो । त्यसैले कम्तीमा पनि सुरुवाती केही योजनामा रेल यातायातको विकासमा विदेशी तथा स्वदेशी जनशक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले रेल परियोजना विकास कसरी गर्ने भनेर अनुभव पनि दिन्छ । आत्मविश्वास पनि बढाउँछ । त्यस्तै, रेल विकासको छुट्टै परियोजना कार्यालय खोल्न आवश्यक हुन्छ ।

कसरी विकास गर्ने रेलमार्ग ?

रेल यातायातको विकासका लागि नेपालमा रेल विभागले काम गरिरहेको छ । रेलसम्बन्धी सम्पूर्ण काम गर्ने निकायको रूपमा विभाग रहे पनि नेपालसँग पर्याप्त रेल विकासको अनुभव छैन । नेपालमा अहिलेसम्म जम्मा ५३ किलोमिटर रेलमार्ग रहेको छ । आगामी दिनमा यसलाई वृद्धि गर्नु अत्यावश्यक भइसकेको छ । रेलमार्ग निर्माणका लागि चीन, भारत र मलेसियालगायत मुलुकबाट विभिन्न समयमा लगानी चासो आउने गरेको छ । जुन विषय आफैँमा सकारात्मक हो । नेपालको आर्थिक अवस्था कमजोर रहेकाले पनि अनुभवी देशको सहयोग र लगानीमा रेल यातायातको विकास गर्न सकिन्छ । अहिलेको आवश्यकता भनेको छिमेकी देशसँग रेल सञ्जाल स्थापित गर्नु रहेको छ । त्यसका लागि भारत र चीन जोड्ने रेलको सञ्जाल विस्तार गर्ने स्पष्ट योजना बनाएर कार्यान्वयनमा लानुपर्ने देखिन्छ । त्यस्तै, देशभित्रको आवश्यकता पूरा गर्न पनि पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण तथा ठूला सहरमा रेल यातायात विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा मेट्रो रेल

काठमाडौं उपत्यकाजस्तो करिब ५० लाख जनसंख्या भएको सहरमा मेट्रो रेल आवश्यक हुन्छ । यो विश्वव्यापी रूपमै प्रचलित छ । यो किन पनि आवश्यक छ भने अहिले उपत्यकामा सडक व्यवस्थापन ठूलो समस्या बनिरहेको छ । यसकारण सडक व्यवस्थापनका लागि मेट्रो रेलको विकास आवश्यक भइसकेको छ । काठमाडौं उपत्यकामा १० लाख सवारीसाधन छन्, जुन धेरै हो । यति मात्र होइन, हरेक वर्षजसो निजी सवारीसाधन थपिने क्रम पनि बढिरहेको छ । उदाहरणका लागि काठमाडौंमा यो वर्ष निजी सवारीसाधन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७० प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिएको छ । रेलको विकासमा लागिएन भने अझ बढ्दै जाने निश्चित छ । यसकारण पनि उपत्यकामा रेल विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको हो ।

चुस्त सुरक्षा र दुर्घटनामा कमी

नेपाल संसारमा धेरै सडक दुर्घटना हुने देशमध्ये पर्छ । यहाँ रेलमार्गको विकास गर्न सकियो भने सुरक्षा पनि रामो हुन्छ । किनकि, यसलाई सडकको तुलनामा बढी विश्वसनीय मानिन्छ । त्यस्तै, तोकिएको समयमा यात्रा गर्ने परिपाटी विकास हुन्छ ।

अहिले पूर्व–पश्चिम विद्युतीय रेल, पूर्व–पश्चिम रेल, काठमाडौं मेट्रो रेल, काठमाडौं–पोखरा रेलका सम्भाव्यता अध्ययन पूरा भइसकेका छन् । त्यस्तै, चीनको केरुङ हुँदै राजधानी काठमाडौंसम्म  निकट भविष्यमा रेलमार्ग निर्माण गर्ने  अवधारणाअनुसार आवश्यक अध्ययन गरिने विषय नेपाल र चीनबीचको दुईपक्षीय भेटघाट र भ्रमणमा उठ्ने गरेको छ । त्यस्तै, पूर्व–पश्चिम रेलमार्गअन्तर्गत बर्दिबास–लालबन्दी खण्डमा निर्माण सुरु भएको छ ।

सञ्चालन र व्यवस्थापनमा पिपिपी मोडल

अहिलेसम्म रेलमार्ग विकास गर्न जति अध्ययन गरिएको छ, त्यसको निर्माणमा लाग्न जरुरी भइसकेको छ । रेलको विकास सरकार आफैँले गर्नु उत्तम हुन्छ । रेल परियोजना सार्वजनिक–निजी साझेदारी (पिपिपी) मा सफल भएका उदाहरण धेरै छैनन् । त्यसको विकल्पमा सरकारले रेलमार्ग निर्माण गर्ने त्यसपछि सञ्चालन र व्यवस्थापन भने सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि दिल्ली मेट्रोलाई लिन सकिन्छ । यो परियोजना कर्पोरेसन बनाएर विकास गरिएको हो । यसका लागि छुट्टै मेट्रो ऐन कार्यान्वयनमा ल्याइएको थियो । नेपालले पनि यही अवधारणाबाट रेल यातायात विकास गर्न सक्छ ।

विदेशी सहयोग, जनशक्ति र प्रविधि

नेपालले रेल यातायातको विकास गर्ने हो भने विदेशी सहयोग लिन जरुरी हुन्छ । त्यो सहयोग, आर्थिक हुन सक्छ, प्राविधिक हुन सक्छ वा अन्य अनुभव पनि हुन सक्छ । रेलमार्ग विकास गर्नु एकदमै जटिल कार्य हो । नेपालस“ग यसबारे पर्याप्त अनुभव छैन । रेलको प्रविधि जटिल प्रविधि हो । त्यसैले कम्तीमा पनि सुरुवाती केही योजनामा रेल यातायातको विकासमा विदेशी तथा स्वदेशी जनशक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले रेल परियोजना विकास कसरी गर्ने भनेर अनुभव पनि दिन्छ । आत्मविश्वास पनि बढाउँछ । त्यस्तै, रेल विकासको छुट्टै परियोजना कार्यालय खोल्न आवश्यक हुन्छ । त्यसमा दक्ष जनशक्तिले स्वतन्त्र रूपले काम गर्न पाउँछ ।

अर्थतन्त्रको विकास र रेल निर्माणका चुनौती

रेल यातायातको विकास गर्न सकेमा त्यसले समग्र अर्थतन्त्र उकास्ने काम गर्नेछ । रेल यातायातको विकासले मानिसको आवतजावत सहज हुने मात्र नभई सुरक्षित पनि हुनेछ । रेलको विकासले सिर्जना गर्ने रोजगारीले ठूलो महत्व राख्छ । उपभोग र खपत वृद्धि हुनेछ भने अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनेछ । नेपाल चीन र भारतको बीचमा पर्ने हुनाले जति पनि आयात–निर्यात यी दुई देशसँग नै हुन्छ । यी देशसँग राम्रो यातायात सञ्जाल भयो भने हाम्रो निर्यात बढ्छ र व्यापार घाटा घट्छ । नया“ बजारको सम्भावना बढ्नेछ । आयात मूल्य घट्छ र समयमै ठाउँमा सामान पुग्छ ।
अहिलेलाई रेल निर्माण नै नेपालको मुख्य चुनौती हो । नेपालसँग रेल बनाएको पर्याप्त अनुभव छैन भने नेपालको भू–भागमा डा“डाकाँडा बढी भएकाले निर्माण निकै चुनौतीपूर्ण पनि छ । रेल निर्माणको खर्च सडकको भन्दा धेरैगुना बढी लाग्छ । त्यसकारण बजेट जुटाउनु पनि चुनौतीका रूपमा रहेको छ । रेल सञ्चालनका लागि चाहिने विद्युत् पनि अर्को चुनौती हो । यस्ता कमजोरी हटाउन सरकारका तर्फबाट निश्चित पुँजी तथा दातृ निकायबाट सहुलियत ऋण लिन सकिन्छ । जनशक्तिको हकमा भने देशी तथा विदेशी प्रयोग गर्न सकिन्छ ।